สพฺพํ ปรวสํ ทุกฺขํสพฺพํ อิสฺสริยํ สุขํ ประโยชน์ทั้งปวงที่อยู่ในอำนาจของผู้อื่น เป็นทุกข์ทั้งสิ้นอิสรภาพจากการขึ้นอยู่กับสิ่งใด เป็นสุขทั้งสิ้น ประโยชน์ทั้งปวงที่อยู่ในอำนาจของผู้อื่น นั้นเป็นทุกข์ คือ นำทุกข์มาให้ เพราะไม่อาจทำให้สำเร็จตามความปรารถนาของตนได้ อีกทั้งมีความไม่เที่ยงเป็นสภาวะ กล่าวคือ สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ นิพพาน เป็นสิ่งที่สลัดออกจากสิ่งไม่เที่ยง จึงเรียกว่าเป็น อิสริยะ คือ มีอำนาจในการกำหนดหรือจัดการสิ่งต่าง ๆ ด้วยตนเอง ไม่ต้องขึ้นกับผู้อื่น มีอิสรภาพในการตัดสินใจ ปราศจากการควบคุมหรือบังคับจากภายนอก จึงนำมาซึ่งความสุข ในที่นี้หมายถึง ความสุขทางใจที่ได้โดยไม่ขึ้นอยู่กับสิ่งอื่นในทุก ๆ สิ่ง ———-เกร็ดเรื่องราว นางวิสาขา อุบาสิกาผู้มีศรัทธา ได้สร้างปราสาทถวายพระพุทธเจ้าและภิกษุสงฆ์ด้วยทรัพย์จำนวนมาก วันหนึ่ง เมื่อประสบปัญหาเรื่องการเก็บส่วนเกินควร จากผู้เก็บส่วย และไม่สามารถเข้าเฝ้าพระราชาเพื่อขอความช่วยเหลือได้ นางจึงไปเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าแทน พร้อมเล่าว่าแม้จะพยายามขอความช่วยเหลือจากผู้มีอำนาจแต่ไม่ประสบผล แต่การเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้ากลับก่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดทางธรรม คือ ได้ทัสสนานุตริยะ อันเป็นความยอดเยี่ยมทางจิตใจ.พระพุทธเจ้าได้แสดงธรรมว่า การพึ่งพาผู้อื่นหรือสิ่งภายนอกเพื่อนำพาประโยชน์นั้น มักนำทุกข์มาให้เพราะอยู่เหนือการควบคุมของตน ต่างจากพระนิพพานซึ่งเป็นอิสรภาพที่แท้จริงจากสิ่งไม่เที่ยงและการขึ้นต่อผู้อื่น…

น้ำหยดทีละหยดเต็มภาชนะได้ฉันใด บาปแม้สั่งสมทีละน้อยย่อมเต็มด้วยบาปฉันนั้น เราไม่ควรดูหมิ่นบาปว่า บาปมีประมาณน้อยจะไม่มาถึง แม้หม้อน้ำยังเต็มด้วยหยาดน้ำที่ตกลงมาทีละหยาดได้ฉันใด คนพาลเมื่อสั่งสมบาปแม้ทีละน้อยๆ ย่อมเต็มด้วยบาปได้ฉันนั้น มาวมญฺเญถ ปาปสฺส น มตฺตํ อาคมิสฺสติ อุทพินฺทุนิปาเตน อุทกุมฺโภปิ ปูรติ อาปูรติ พาโล ปาปสฺส โถกํ โถกํปิ อาจินํ. เกร็ดเรื่องราว ครั้งหนึ่ง ในสมัยพระพุทธกาล พระพุทธเจ้า ประทับอยู่ในวัดเชตวัน ทรงกล่าวถึ่งภิกษุรูปหนึ่งผู้ไม่ถนอมบริขาร (เครื่องใช้สอยของพระสงฆ์) ใช้แล้วก็ทิ้งไว้ ทำให้เสียหายไป เพราะฝนบ้าง แดดบ้าง ถูกสัตว์ เช่น มด ปลวก กัดแทะบ้าง แม้ภิกษุอื่นกล่าวเตือน ภิกษุนั้นกลับกล่าวว่า “สิ่งที่ผมทำนั้นเพียงเล็กน้อย บริขารนั่นไม่มีจิต ความวิจิตรก็ไม่มี” และภิกษุนั้นก็ยังคงประพฤติเช่นเดิมอยู่ ภิกษุอื่น จึงกราบทูลกิริยาของภิกษุนั้นแด่พระศาสดา พระศาสดารับสั่งให้เรียกภิกษุนั้นมา แล้วตรัสถามว่า “ภิกษุ ข่าวว่าเธอทำอย่างนั้นจริงหรือ” ภิกษุนั้นก็ตอบดังเดิมว่า…

ความเพียรที่พูนไป ย่อมเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน ความเพียรที่พร่องไปย่อมเป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน เราจึงควรกำหนดความเพียรให้เสมอพอเหมาะ การทำความเพียร ควรเริ่มก่อตัวขึ้นในใจให้พร้อมและถูกต้องก่อน แล้วจึงขยายออกไปเป็นการกระทำภายนอกให้ประสานกลมกลืนกัน มิใช่ เมื่อคิดอยากทำความเพียร ก็สักแต่ว่าระดมใช้กำลังกายเอาแรงเข้าทุ่ม ซึ่งอาจกลายเป็นการทรมานตนเอง ทำให้เกิดผลเสียได้มาก การทำความเพียรจึงต้องสอดคล้องกลมกลืนกันไปกับธรรมข้ออื่นๆ ด้วย โดยเฉพาะสติสัมปชัญญะ ใช้ปัญญาดำเนินความเพียรให้พอเหมาะ ไม่ให้ตึง หรือ หย่อนเกินไป .เกร็ดเรื่องราว.ครั้งนั้น ท่านพระโสณะพำนักอยู่ในป่าสีตะวัน ใกล้เมืองราชคฤห์ ท่านได้ทำความเพียรอย่างแรงกล้า เดินจงกรมจนเท้าแตกทั้งสองข้าง แต่ไม่สำเร็จผล คราวหนึ่ง ขณะอยู่ที่สงัด จึงเกิดความคิดว่า จะลาสิกขา เพื่อไปใช้จ่ายโภคสมบัติ และทำความดีแทน.พระพุทธเจ้าทรงทราบถึงความคิดของท่านพระโสณะ และได้เสด็จมาเทศนาด้วย.พระพุทธเจ้า: โสณะ เธอเกิดความคิด มิใช่หรือ?โสณะ: ถูกแล้วพระเจ้าข้า.พระพุทธเจ้า: เธอคิดเห็นอย่างไร? ครั้งก่อนเมื่อเป็นคฤหัสน์ เธอเป็นผู้ชำนาญในการดีดพิณมิใช่หรือ?โสณะ: ถูกแล้ว พระเจ้าข้า.พระพุทธเจ้า: เธอคิดเห็นอย่างไร? คราวใดสายพิณของเธอตึงเกินไป คราวนั้นเสียงพิณเธอมีเสียงเพราะ หรือเหมาะที่จะใช้การ กระนั้นหรือ?โสณะ: หามิได้ พระเจ้าข้า.พระพุทธเจ้า: เธอคิดเห็นอย่างไร? คราวใด…

ที่ควรช้าก็ช้า ที่ควรเร่งก็เร่ง ผลที่หมายจึงจะสำเร็จบริบูรณ์ โย ทนฺธกาเล ตรติ ตรณีเย จ ทนฺธติสุกฺขปณฺณํว อกฺกมฺม อตฺถํ ภญฺชติ อตฺตโน ฯโย ทนฺธกาเล ทนฺเธติ ตรณีเย จ ตารยิสสีว รตฺตึ วิภชํ ตสฺสตฺโถ ปริปูรตีติ ฯ ผู้ใดในคราวที่ควรทำช้าๆ กลับทำงานอย่างเร็วพลันในคราวที่ควรทำอย่างรีบด่วน กลับทำอย่างเชื่องช้า ผู้นั้นย่อมหักราญประโยชน์ของตนเองเหมือนคนแข็งแรงเหยียบใบตาลแห้ง ผู้ใดในคราวที่ควรทำช้าๆ ก็ค่อยๆ ทำงานอย่างช้าๆในคราวที่ควรทำรีบด่วน ก็รีบทำอย่างเร็วพลัน ผู้นั้นย่อมได้ประโยชน์บริบูรณ์เหมือนดวงจันทร์กำจัดความมืด ยังราตรีให้สว่างอยู่   เกร็ดเรื่องราว พุทธพจน์นี้ มาจากส่วนหนึ่งของ คชกุมภชาดก ที่เล่าเรื่องในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติอยู่ในนครพาราณสี พระโพธิสัตว์ได้เป็นอำมาตย์ของพระเจ้าพาราณสีนั้น พระเจ้าพาราณสีได้เป็นผู้มีพระอัธยาศัยเกียจคร้าน พระโพธิสัตว์จึงประสงค์ให้พระราชาทรงรู้สึกพระองค์ วันหนึ่ง พระราชาเสด็จไปพระราชอุทยานทอดพระเนตรเห็นสัตว์ตัวหนึ่ง จึงตรัสถามพระโพธิสัตว์ว่า สัตว์นั้นชื่ออะไรพระมหาสัตว์กราบทูลว่า สัตว์นั้นชื่อ คชกุมภะ…